Aktywność LBG

Ważnym punktem dwudziestu lat działalności Leśnego Banku Genów Kostrzyca była współpraca naukowa i techniczna z innymi ośrodkami w kraju i za granicą.

Działalność krajowa

Instytut Badawczy Leśnictwa - Leśny Bank Genów Kostrzyca gromadzi zasoby leśnego materiału rozmnożeniowego na potrzeby realizacji „Programu zachowania leśnych zasobów genowych i hodowli selekcyjnej drzew w Polsce" oraz „Programu testowania potomstwa wyłączonych drzewostanów nasiennych, drzew doborowych, plantacji nasiennych i plantacyjnych upraw nasiennych". W zakres tych działań wchodzi:

  • nadzór, ocena jakości, przechowywanie i przygotowanie przedsiewne nasion,
  • założenie baz danych o testowanym leśnym materiale podstawowym, produkowanym leśnym materiale rozmnożeniowym i powierzchniach testujących,
  • szkolenie pracowników Lasów Państwowych,
  • założenie wybranych upraw testujących i nadzór merytoryczny nad nimi.

Leśny materiał rozmnożeniowy jest na bieżąco wydawany do zakładania powierzchni testujących. LBG Kostrzyca weryfikuje ponadto prawidłowość zbiorów i przeprowadza ich identyfikację genetyczną.

Wydziały Leśne w Krakowie, Poznaniu i Warszawie – współpraca dotycząca:

  • zachowania ex situ gatunków drzew i krzewów leśnych,
  • warunków przechowywania, stratyfikacji i otoczkowania nasion,
  • programów restytucji cisa i jodły,
  • produkcji biopreparatu mikoryzowego.

Dyrektor Leśnego Banku Genów Kostrzyca był również członkiem Rady Patronackiej Wydziału Leśnego w Poznaniu (kadencja 2008 - 2012).

Instytut Dendrologii Polskiej Akademii Nauk w Kórniku – współpraca w zakresie projektów badawczych dotyczących:

  • warunków przechowywania i oceny nasion,
  • badań genetycznych,
  • kriokonserwacji materiału roślinnego.

Dr hab. Paweł Chmielarz (Pracownia Biologii Rozmnażania i Genetyki Populacyjnej) pełni opiekę naukową nad Pracownią Kriokonserwacji. Opracował, wdrożone już do praktyki w LBG Kostrzyca, założenia tematu badawczego dotyczącego "Zachowania zasobów genowych zagrożonych i ginących gatunków metodami kriogenicznymi w Leśnym Banku Genów Kostrzyca".

Profesor dr hab. Andrzej Lewandowski był kierownikiem projektu pn. „Wybór genotypów i populacji cisa pospolitego do ochrony zmienności genetycznej (Badania wspomagające program restytucji cisa w Polsce)", którego część realizowana była przez Pracownię Analizy DNA.

Obecni lub emerytowani pracownicy ID PAN w Kórniku od lat stanowią główny trzon Rady Naukowej LBG Kostrzyca.

Uniwersytet Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy – współpraca w zakresie opracowania charakterystyki genetycznej populacji i genotypów wytypowanych do ochrony leśnych zasobów genowych.

Założenia projektu pn. „Wykorzystanie sekwencji mikrosatelitarnych w jądrowym DNA drzew leśnych do udowodnienia pochodzenia materiału dowodowego w postępowaniu sądowym" opracowane zostały przez dr Artura Dzialuka z Katedry Genetyki Wydziału Nauk Przyrodniczych.

Ponadto prof. dr hab. Jarosław Burczyk, Dyrektor Instytutu Biologii Eksperymentalnej Wydziału Nauk Przyrodniczych jest członkiem Rady Naukowej Leśnego Banku Genów Kostrzyca.

Karkonoski Park Narodowy – współpraca merytoryczna i techniczna w zakresie programów zachowania zasobów genowych oraz programów restytucji sudeckich gatunków roślin, np. „Ochrona ex situ zagrożonych i chronionych roślin dziko rosnących w zachodniej części Polski" (FlorNaturLBG ).Projekt ukierunkowany na zabezpieczenie zasobów genowych gatunków roślin zagrożonych wyginięciem, chronionych, pochodzących ze stanowisk naturalnych występujących m.in. na terenie Karkonoskiego Parku Narodowego.

Dyrektor Karkonoskiego Parku Narodowego dr inż. Andrzej Raj jest członkiem Rady Naukowej Leśnego Banku Genów Kostrzyca od początku jej istnienia, tj. od 1996 roku.

Rada Ogrodów Botanicznych i Arboretów w Polsce. LBG Kostrzyca poprzez członkostwo dyrektora LBG jest w Radzie Ogrodów Botanicznych i Arboretów w Polsce. Oprócz ww. działalności Dyrektor Leśnego Banku Genów Kostrzyca jest członkiem Rady Naukowej Śląskiego Ogrodu Botanicznego.

Rada Ogrodów Botanicznych i Arboretów w Polsce jest organizacją pozarządową powołaną w celu udzielania pomocy i wspomagania rozwoju ogrodów botanicznych, a także koordynowania ich działalności poprzez:

  • inicjowanie badań związanych z programem działalności poszczególnych ogrodów, a zwłaszcza nad ochroną ex situ zagrożonych gatunków roślin w Polsce i na świecie,
  • czynne uczestnictwo w opracowaniu aktów legislacyjnych dotyczących ochrony przyrody,
  • reprezentowanie polskich ogrodów botanicznych w międzynarodowych organizacjach, w szczególności w International Association of Botanic Gardens oraz Botanic Gardens Conservation International, inicjowanie współpracy z ogrodami botanicznymi za granicą, a także z międzynarodowymi organizacjami i agencjami zajmującymi się ochroną bioróżnorodności świata roślin,
  • przygotowywanie wspólnych programów dydaktycznych i popularyzacyjnych, organizowanie zjazdów, konferencji i sesji naukowych, szkolenie personelu naukowego i pomocniczego, inicjowanie wydawnictw, ich wspólne opracowywanie i publikowanie,
  • udzielanie konsultacji i opinii dotyczących metodyki prowadzenia kolekcji i ekspozycji roślin, a także w sprawach związanych z tworzeniem nowych ogrodów botanicznych.

W ramach działalności Rady Ogrodów Botanicznych i Arboretów w Polsce Leśny Bank Genów Kostrzyca bierze udział w realizacji projektu pn. FlorNaturROBiA „Ocena stanu populacji oraz ochrona ex situ wybranych dziko rosnących gatunków roślin rzadkich i zagrożonych na terenie Polski".

 

Działalność międzynarodowa

FAO (Food and Agriculture Organisation of the United Nations - Organizacja Narodów Zjednoczonych do Spraw Wyżywienia i Rolnictwa). Celem FAO jest m.in.:

  1. Polepszanie wytwarzania, wymiany i dystrybucji produktów rolnictwa, leśnictwa i rybołówstwa;
  2. Podnoszenie poziomu wyżywienia narodów;
  3. Polepszenie warunków życia ludności wiejskiej;
  4. Popieranie zawierania porozumień w sprawie międzynarodowego handlu produktami rolnymi oraz udzielanie pomocy technicznej.

W ramach współpracy Dyrektor Leśnego Banku Genów Kostrzyca bierze udział w posiedzeniach Międzyrządowej Technicznej Grupy Roboczej ds. Leśnych Zasobów Genowych oraz pełnił funkcję Krajowego Punktu Kontaktowego ds. Opracowania Raportu Krajowego o Leśnych Zasobach Genowych.

Raport ten opracowany został w 2011 r. na podstawie danych Ministerstwa Środowiska, Biura Nasiennictwa Leśnego, Głównego Urzędu Statystycznego oraz instytucji naukowych. Dane z Raportu Krajowego wykorzystane zostały do opracowania Raportu Światowego o Leśnych Zasobach Genowych (FAO, 2014).

Konferencja Stron Konwencji Karpackiej – celem konwencji jest współpraca na rzecz ochrony i zrównoważonego rozwoju Karpat dla poprawy jakości życia, wzmocnienia miejscowej gospodarki i społeczności lokalnych oraz zachowania walorów przyrodniczych i dziedzictwa kulturowego tego obszaru.

Konwencja nie ustanowiła konkretnych zobowiązań, ale zaprosiła strony do współpracy na rzecz wdrażania uzgodnionych zasad. Współpraca ta może przyjmować wiele form (programy pracy w ramach Konwencji, wspólne działania dwustronne lub wielostronne, pomoc międzynarodowa).

Dyrektor Leśnego Banku Genów Kostrzyca brał udział w pracach Komitetu Sterującego Konwencji oraz w pracach grupy roboczej „Zrównoważone rolnictwo, rozwój obszarów wiejskich i leśnictwo" (podgrupa: „Zrównoważone leśnictwo").

ENSCONET (European Native Seed Conservation Network - Europejska Sieć Ochrony Nasion Rodzimych Gatunków Roślin) – organizacja zrzeszająca banki genów, ogrody botaniczne oraz instytucje naukowe.

Głównym celem ENSCONET jest ulepszanie, integrowanie oraz koordynowanie działań w zakresie ochrony nasion europejskich gatunków roślin. W tym celu opracowano m.in. „Podręcznik zbioru nasion gatunków dziko rosnących" oraz „Zalecenia i protokoły banków nasion".

Leśny Bank Genów Kostrzyca, podpisując 5 listopada 2008 r. porozumienie członkowskie, stał się członkiem stowarzyszonym konsorcjum ENSCONET. W ramach współpracy otrzymaliśmy dostęp do bazy danych ENSCOBASE, zawierającej informacje na temat partii nasion zgromadzonych w instytucjach zrzeszonych w konsorcjum (wraz z możliwością dodawania i edycji danych). Staraniem naszej jednostki przetłumaczono na język polski ww. publikacje dotyczące zbioru i postępowania z nasionami. Organizowane były również wspólne konferencje i warsztaty. Pracownicy LBG Kostrzyca 4-krotnie uczestniczyli w warsztatach wyjazdowych zorganizowanych przez ENSCONET tj. we Włoszech (Dolomity), Hiszpanii (Gran Canaria), Hiszpanii (Pireneje), Słowacja (Tatry).

EUFORGEN (European Forest Genetic Resources Programme - Europejski Program Ochrony Leśnych Zasobów Genowych) – to platforma współpracy krajów europejskich na rzecz ochrony i zrównoważonego wykorzystania leśnych zasobów genowych. Powstał on w 1994 r., jako mechanizm realizacji Rezolucji Strasburskiej 2 „Ochrona Leśnych Zasobów Genetycznych" oraz wytycznych Konwencji o Różnorodności Biologicznej. Od 2008 r. EUFORGEN włączony jest w program prac Ministerialnych Konferencji nt. Ochrony Lasów w Europie.

W ramach kooperacji opracowywane są, oparte na podstawach naukowych, strategie zarządzania leśnymi zasobami genowymi w Europie. EUFORGEN podejmuje również wiele inicjatyw na rzecz udostępniania informacji dotyczących genetyki drzew leśnych.

Sekretariat EUFORGEN prowadzony jest przez BIOVERISTY INTERNATIONAL - organizację pozarządową z siedzibą w Rzymie. Krajowym Koordynatorem EUFORGEN w Polsce jest Jan Matras (IBL). Do pracy w grupach roboczych nominowani są eksperci z krajów członkowskich, wg kryterium wykształcenia i doświadczenia w danej dziedzinie. Polskę w gronie ekspertów reprezentują Jan Kowalczyk (IBL) oraz Czesław Kozioł (LBG Kostrzyca). W pracach biorą również udział: Jan Matras i Iwona Szyp-Borowska (IBL) oraz Małgorzata Pałucka (LBG Kostrzyca).

EUFGIS (European Information System on Forest Genetic Resources – Europejski System Informacji o Leśnych Zasobach Genowych) – narzędzie informatyczne wspomagające prace EUFORGEN w ramach badań nad różnorodnością genetyczną drzew leśnych, badań związanych z opracowaniem ogólnoeuropejskiej strategii ochrony zasobów genowych, a także opracowania aktualnych map zasięgów drzew leśnych w Europie. Projekt rozpoczął działalność 1 kwietnia 2007 r.

Pierwszym etapem prac było powołanie krajowych punktów kontaktowych, odpowiedzialnych za wprowadzanie danych do systemu oraz współpracę z koordynatorami EUFORGEN. Początkowo w ramach projektu współpracowało 6 krajów (Austria, Francja, Dania, Słowacja, Słowenia i Wielka Brytania). W 2008 r. opracowano ogólnoeuropejskie wymagania dla obiektów ochrony zasobów genowych oraz standardy danych (ang. „Pan-European minimum requirements for dynamic gene conservation units of forest trees"). Stały się one podstawą rejestrowania obiektów z różnych krajów na jednej platformie informacyjnej.

Obecnie już 35 państw wyznaczyło krajowe punkty kontaktowe EUFGIS. W Polsce rolę tą pełni Czesław Kozioł, Dyrektor Leśnego Banku Genów Kostrzyca.

Obiekty EUFGIS mogą być zlokalizowane w lasach pełniących różnorodne funkcje (np. w drzewostanach nasiennych, drzewostanach zachowawczych, jak również w lasach gospodarczych).

Tab. 1. EUFGIS w liczbach (stan na 31.08.2014 r.)

 

Gatunki

Obiekty

Populacje

EUROPA (34 KRAJE)

99

3150

4003

POLSKA

28

610

618


Tab. 2. Obiekty EUFGIS w Polsce (stan na 31.08.2014 r.)

Gatunek

Powierzchnia (ha)

Liczba populacji

Gatunek

Powierzchnia (ha)

Liczba populacji

Jodła pospolita

1 196,16

48

Klon jawor

134,50

19

Sosna pospolita

1 185,09

66

Wiąz szypułkowy

133,60

10

Dąb bezszypułkowy

1 158,63

39

Grab pospolity

98,20

16

Buk zwyczajny

1 098,70

55

Jesion wyniosły

86,30

9

Dąb szypułkowy

996,91

55

Sosna czarna

60,73

11

Świerk pospolity

716,82

38

Dąb czerwony

57,48

9

Jarząb brekinia

423,46

12

Klon zwyczajny

54,47

12

Olsza czarna

351,74

36

Topola czarna

33,40

2

Lipa drobnolistna

308,31

31

Dąb omszony

9,42

1

Modrzew europejski

290,96

38

Robinia akacjowa

5,29

2

Czereśnia ptasia

252,67

25

Brzoza omszona

4,09

1

Daglezja zielona

237,07

55

Olsza szara

1,42

2

Cis pospolity

147,76

8

Świerk sitkajski

1,00

1

Brzoza brodawkowata

145,42

16

Sosna wydmowa

0,74

1

Ogółem

9 190,34

618


EUFGIS jest projektem otwartym z możliwością aktualizowania informacji oraz dodawania nowych obiektów i gatunków. Każdy użytkownik portalu ma możliwość przeszukiwania georeferencyjnych baz danych oraz przeglądania wyników na interaktywnych mapach.

ISTA (International Seed Testing Association- Międzynarodowe Stowarzyszenie Oceny Nasion) – organizacja założona w 1924 r. w Cambridge. Celem ISTA jest rozwój, wdrażanie i publikowanie standardowych procedur pobierania próbek i oceny nasion oraz promowanie ich ujednolicenia na potrzeby międzynarodowego obrotu nasionami.

ISTA promuje również badania we wszystkich obszarach nauki związanych z nasionami (próbkowanie, ocena, przechowywanie, obróbka itp.).

Dyrektor Leśnego Banku Genów Kostrzyca jest członkiem Komitetu Technicznego ISTA pn. Forest Tree and Shrub Seed Committee (Komitet ds. Nasion Drzew i Krzewów Leśnych). Członkowie Komitetu zajmują się metodyką oceny nasion, jak również metodami przechowywania, stratyfikacji oraz przeciwdziałania chorobom.

Millennium Seed Bank Partnership (MSB)

Leśny Bank Genów Kostrzyca nawiązał współpracę z MSB w ramach prac w Konsorcjum ENSCONET, do którego został zaproszony za pośrednictwem Ogrodu Botanicznego Polskiej Akademii Nauk w Powsinie w roku 2007. Nawiązanie współpracy pomiędzy MSB, największym bankiem nasion dzikiej flory na świecie, a Lasami Państwowymi zaowocowało pojawieniem się szeregu wspólnych inicjatyw m.in. wymianą kadry pomiędzy partnerami oraz udostępnieniem baz danych o zgromadzonych zasobach genetycznych a także zorganizowaniem wspólnych warsztatów tematycznych w roku 2012 „Current technologies in tree seeds treatment", jak również uczestnictwie we wspólnych projektach o zasięgu europejskim i światowym jak np. PRISE (Plant Research InfraStructure for Europe) czy Global Tree Seed Bank.

Konsorcjum PlantBank w ramach programu HORYZONT 2020 – Horyzont 2020  to największy w historii program finansowania badań naukowych i innowacji w Unii Europejskiej. Jego budżet w latach 2014 - 2020 wynosi blisko 80 mld euro. Celem programu jest stworzenie spójnego systemu finansowania innowacji: od koncepcji naukowej, poprzez etap badań, aż po wdrożenie nowych rozwiązań, produktów czy technologii.

Konsorcjum PlantBank założono w celu realizacji projektu PRISE (Plant Research InfraStructure for Europe).

W projekcie oprócz Leśnego Banku Genów Kostrzyca biorą udział:

  1. Royal Botanic Gardens, Kew (Wielka Brytania) – koordynator;
  2. Institut National de la Recherche Agronomique (Francja); 
  3. Centre for Genetic Resources (Holandia);
  4. Forest Research (Wielka Brytania);
  5. European Molecular Biology Laboratory-European Bioinformatics Institute (Niemcy);
  6. Institut für Pflanzengenetik und Kulturpflanzenforschung (Niemcy);
  7. Nordic Genetic Resources Centre (Szwecja);
  8. Centre de Cooperation International en Recherche Agronomique pour le Developpement (Francja) ;
  9. Commonwealth Agricultural Bureau International (Wielka Brytania).

Oprócz ww. działalności pracownicy LBG Kostrzyca uczestniczyli również w konferencjach i warsztatach organizowanych m.in. przez IUFRO (International Union of Forest Research Organizations), EUFORGEN, ENSCONET, ISTA i Millennium Seed Bank. Gościliśmy również delegacje leśników z Czech, Niemiec, Gruzji, Kazachstanu, Kirgizji, Niemiec, Norwegii, Federacji Rosyjskiej, Serbii, Słowacji, Tatarstanu i Włoch.

Fragment z publikacji: 
20 Lat Leśnego Banku Genów Kostrzyca,  Cz. Kozioł, D. Duda, Miłków 2015